INTRODUCTIE | NIEUWS | BRONSGIETEN | BRONZEN REPRODUCTIES | OVERIGE REPRODUCTIES | DE BOERDERIJ | BRONSTIJD METALEN | LINKS
 
Metalen uit de bronstijd
 
Brons
 

Bronzen rapier, zwaard, beitel en bijl

De bronstijd zou de bronstijd niet zijn zonder de aanwezigheid van brons. Maar wat is brons en waar komt het vandaan? Brons is een legering van meerdere metalen, met koper als hoofdbestanddeel. Het meest toegepaste brons uit de bronstijd was het tin-brons, met gemiddeld 90% koper en 10% tin, met variatie van slechts enkele procenten tot over 20% in de extreme gevallen. De toevoeging van tin heeft een aantal voordelen boven het gebruik van puur koper. Koper is een erg zacht metaal, en in gegoten staat niet geschikt voor het gebruik van gebruiksvoorwerpen waar een scherpe rand nodig is. Het kan worden gehard door het te smeden, maar dat maakt het nog steeds niet erg geschikt. De snijkant van een zacht materiaal kan niet erg scherp worden gemaakt, en wordt ook snel bot. Mensen ontdekten, dat door toevoeging van een ander metaal zoals tin, het metal veel harder werd in gegoten staat en na het verder hard the hammeren er een hard en duurzaam materiaal onstaat. Voor de meeste voorwerpen geeft 10% tin de beste kwaliteit, hard maar niet te bros. Nog een voordeel van de toevoeging van tin is dat het ervoor zorgt dat het gesmolten koper veel minder gassen opneemt, dat voor luchtinsluitsels kan zorgen als het stolt. Door toevoeging van tin wordt ook het smeltpunt lager, van 1083ºC tot ongeveer 950ºC, afhankelijk van de hoeveelheid tin. Dit maakt het smelten dus een wat makkelijker. En tenslotte, het tin zorgt er ook voor dat het metal een goudachtige kleur krijgt, wat de bronstijd mensen erg zullen hebben gewaardeerd te zien aan de vele bronzen sieraden die zijn teruggevonden.

Tin is niet het enige metaal dat is gebruikt tijdens de bronstijd om koper mee te legeren. Tijdens de overgang van het neolithicum (nieuwe steentijd) naar de vroege bronstijd, werden ook arseen en antimoon toegepast. Arseen was het eerste metaal dat werdt gebruikt om de kwaliteit van koper te verbeteren. Het resulteerde in een legering die bijna even hard was als puur tin-brons. Arseen is echter erg giftig, en dit is waarschijnlijk ook een van de redenen dat het later door tin werd vervangen. In de vroege bronstijd werd zowel tin-brons als het zogenaamde "Singen-metaal" toegepast. Singen-metaal bevat wisselende hoeveelheden arseen, antimoon, tin en nikkel. Tin-bronzen voorwerpen uit de vroege bronstijd werden voornamelijk geimporteerd uit het huidige Groot Britannië en Ierland, waar tin gevonden werd. Voorwerpen van Singen metaal kwamen uit gebieden als Duitsland, waar moeilijker aan tin te komen was. Gedurende de midden bronstijd werd tin-brons voornamelijk toegepast. Tijdens de late bronstijd werd ook lood aan het tin-brons toegevoegd. Dit verslechterde de kwaliteit van het metaal, maar zorgde ervoor dat het brons beter in the mal vloeide.

Messing, een koper-zink legering, wordt vaak verward met brons. De twee legeringen kunnen worden herkend aan de kleur: messing is meer groenachig geel en brons meer roodachtig. Zink werd niet toegepast in de bronstijd.
 

 
Koper
 
Koper
Malachiet
Zaire
Malachiet
Shropshite, GB
Azuriet en Malachiet
Shropshire, GB
Azuriet en Malachiet
Griekenland
 
Cupriet, met
malachiet en koper
Leicestershire, GB
Chrysocolla
Chili
Chalcopyriet
Cornwall/
Midden Wales, GB
 Chalcociet
Tsjechië
 Chalcociet
Cornwall, GB
 
 
Koper, het hoofdbestanddeel van brons, wordt gevonden in vele vormen: als puur metaal (gedegen koper) en als ertsen. Deze ertsen zijn niet inheems, dus al ons brons werd geimporteerd uit andere gebieden als Engeland, Ierland, Frankrijk, Duitsland, Denemarken etc. Gedegen koper is zeldzaam, maar wordt soms gevonden samen met ertsen. Dit is waarschijnlijk de reden waardoor de mensen in de prehistorie de ersten ontdekten, en dat daar ook koper uit te halen viel. De twee hoofdgroepen van koperertsen zijn oxides en sulfides. Geoxidiseerde ersten, als malachiet (groen van kleur), azuriet (blauw) en cupriet (paars) zijn het eenvoudigst om te zetten in koper. Er moet eerst poeder van worden gemaakt. Dit wordt in een zuurstof-arm houtskool vuur geplaatst, dezelfde omstandigheden waaronder brons gesmolten wordt, waarin de erst omvormt tot koper.

Boven zijn enkele voorbeelden van koperertsen te zijn, waarvan de meesten ook in de bronstijd werden gebruikt. Gezien hoeveel verschillende soorten er waren, waarvan sommigen onopvallend uitziende gesteentes, is het verbazingwekkend dat de prehistorische mens ze kon herkennen!

Voor verdere informatie:
Copper minerals
Native copper examples
Bronze age mining at Mynydd Parys

 
 
Tin
 
Tin
Cassiteriet
(tinerts kiezelsteen)
Cornwall, GB
 Cassiteriet (mijnbouw)
Cornwall, GB
 
Tinerts komt op zeer weinig plaatsen voor, en is slechts als één type erts te vinden: cassiteriet. Tin werd gevonden in Cornwall, in Ierland (kleine hoeveelheden), één lokatie in Frankrijk en twee lokaties in Duitsland. In Cornwall werd de erts voornamelijk als donkere kiezelstenen gevonden, die in de ijstijd afzettingen te vinden waren. Dezelfde erts bevindt zich ook dieper in de grond, waar het in recentere tijden werd gewonnen via mijnbouw. Boven is de erts te zien in kiezelsteen vorm en een stuk gewonnen via mijnbouw.

Het omzetten van tinerts in tin is min of meer hetzelfde als voor koper-oxides, maar vergt een extra stap. Aangezien het gesteente waarin de erts voorkomt het omzettings proces tegengaat, moet de erts eerst gescheiden worden van het gesteente.
 

 
Lood
 
Lood
Galeniet
 
In de late bronstijd werd lood aan het brons toegevoegd. Zoals eerder vermeld, gaat de kwaliteit van het materiaal hierdoor achteruit, maar verbeterde het het vloeien van het brons in de mal. Hierdoor konden veel fijnere details worden verkregen en werd het gieten van meer komplexe voorwerpen mogelijk. In Groot Britannië en Frankrijk zijn enige volledig loden bijlen en beitels gevonden. Er wordt gedacht dat deze werden gebruikt voor zogenaamd verloren lood gieten. Eerst wordt een loden versie gegoten in een stenen of bronzen mal, die wordt in klei gewikkeld, het lood eruit gesmolten zodat de mal klaar is voor het gieten van de bronzen bijl of beitel. Lood werd gevonden in erstvorm als galeniet, een loodsulfide.
 
 
Antimoon
 
Antimoon
 
Antimoon is een van de metalen dat samen met arseen en tin (als Singen metaal) werd gebruikt in de vroege bronzen voorwerpen. Toen tin het voornaamste legeringsmetaal werd, werd antimoon niet meer toegepast. Antimoon kan in gedegen vorm worden gevonden (zeldzaam) en als de ertsen Stibniet en Jamesoniet.
 
 
Arseen
 
Arseen is zeer giftig en daarom heb ik dus geen voorbeeld om weer te geven. Arseen was het eerste metaal dat aan koper werd toegevoegd. Een paar procent is genoeg om het koper een hardheid te geven dat vergelijkbaar is met het gemiddelde tin-brons. Sommige koperertsen bevatten van nature al arseen. De kopersmeden zullen hebben gemerkt dat er een verschil was in de kwaliteit van het koper van deze lokaties en zullen uiteindelijk tot de ontdekking zijn gekomen dat de aanwezigheid van arseen de oorzaak was. Sindsdien werd het arseen met opzet toegevoegd, of als metaal, of als erts direct in het gesmolten koper. De giftigheid van het arseen zal de kopersmeden geen goed hebben gedaan (alhoewel een zekere immuniteit kan worden opgebouwd), dus dat zal een van de redenen voor de vervanging door tin zijn geweest (alsmede de kleur van het tin-brons).
 
 
Goud
 
Gouden armband
Goud in kwarts,
Rusland
 
Naast het brons, werd er ook goud gebruikt in de bronstijd in de vorm van sierraden. Slechts een klein aantal gouden voorwerpen zijn in Nederland gevonden, zoals een paar armbanden en spiralen van goud draad. Goud komt vrijwel alleen voor in gedegen vorm, dus het kan direct worden gebruikt. Het werd gevonden in kwarts afzettingen, of als losse nuggets of korrels in rivieren. Gedegen goud bevat varieerende hoeveelheden zilver, dat in de bronstijd nog niet gescheiden kon worden. Indien het zilvergehalte hoog was, werd koper toegevoegd om de kleur van het goud geler te maken. Om die reden kwam het voor dat gouden voorwerpen soms maar een gering gehalte aan goud bevatten en hebben een varierende kleur intensiteit.
 
 
IJzer
 
IJzer? In de bronstijd? Yep, Nederland heeft een van de oudste voorbeelden van ijzer dat door de mens is gemaakt. In Bargeroosterveld is een voedpad van houten planken gevonden, dat in een veen leidde naar een lokatie rijk in ijzeroer. Op dit pad, dat dateert uit ongeveer 1500vC, is een ijzeren pinnetje van 4cm lengte gevonden. Vlakbij, in Emmen, is een dorp uit de bronstijd gevonden, waarin slakken zijn ontdekt die resulteren uit de ijzerwinning. Dit leidde echter niet tot het begin van een ijzertijd. Dit is waarschijnlijk omdat de methode destijds niet geschikt was om grotere gereedschappen te produceren. De ijzertijd begon pas rond 800vC, toen waarschijnlijk voor de tweede keer de kunst van het ijzer winnen en bewerken hier werd geintroduceerd.